ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
342
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى )
احوالش در كتاب « دانشمندان آذربايجان : 305 » نوشته ، و از آن چنين برآيد كه وى در اين سال در قريهء امير حاجان باكو متولد شده ، و بعد از تحصيل فنون ادبيه و زبان روسيه بسياحت پرداخت ، و اكثر امكنهء ولايات شروان و أرمن و داغستان و گرجستان و آناطولى و آذربايجان را گرديد و در امور جنگ و صلح ايران و روم مقرب أمير باسكويچ و مترجم وى بود ، و در سنه 1252 بممالك عثمانى و مكه معظمه رفته ، و در وادى فاطمه وفات كرد ، و هم آنجا دفن شد ، و او را تأليفات چندى است به زبان عربى و فارسى و تركى از اين قرار : اول كتاب « اسرار الملكوت » به عربى و فارسى در هيئت قديم و جديد كه ترجمهء آن بنام « أفكار الجبروت » بچاپ رسيده . دويم كتاب « تهذيب اخلاق » . سيم كتاب « جغرافى » بپارسى . چهارم كتاب « رياض القدس » تركى در أحوال چهارده معصوم عليهم السلام . پنجم كتاب « عين الميزان » عربى در منطق و آداب مناظره . ششم كتاب « قانون قدسى » در صرف و نحو پارسى ، تأليف آن سنه 1236 . هفتم كتاب « كشف الغرائب » در كشف امريكا كه آن را با ميرزا محرم مريض تخلص در سنه 1246 مشتركا ترجمه و تأليف كردهاند . هشتم كتاب « گلستان ارم » در تاريخ شروان بپارسى . نهم كتاب مجموعهء « ديوان اشعار » به هر سه زبان مرقوم . دهم كتاب « مشكاة الانوار » و « مرآة الجمال » كه در دانشمندان هر دو را بيك شماره ذكر كرده و فرمايد هر دو نظم پارسى است ، و اينك اين رباعى از او نوشته شد : دلا از سوختن پروا ندارى * مگر خاصيت پروانه دارى چه سنگ اى مرغ جان بال تو بشكست * كه سوى آشيان پر ، وا ندارى از مرقومات مذكوره معلوم مىشود كه وى شعر هم مىگفته و تخلص قدسى مىنموده . و همانا قدسى تخلص چند نفر ديگر غير از او است كه ما آنها را اينجا به ترتيب كلمات مضافاليهاى تخلصشان ذكر مىكنيم : اول قدسى اخوى كه نامش حاجى مير سيد على و در ( 1335 ) بيايد . دويم قدسى اصفهانى كه نامش ميرزا عبد الحسين و در ( 1287 ) بيايد . سيم قدسى رشتى كه نامش ميرزا زمان است . چهارم قدسى سبزوارى كه نامش ميرقدسى و در مائه دهم بوده و در « تحفه سامى : 24 » نوشته . پنجم قدسى شيرازى كه در ( 1361 ) بيايد . ششم قدسى گرجى كه در ( 1274 ) بيايد .